مقاله ها

آیین محرم در بازار

 

 

شرح مختصر موضوع:

تیمچه­ی مظفریه­ی بازار تبریز از اول محرم رنگ و بوی حسینی به خود می گیرد، چندین روز مانده به تاسوعا و عاشورای حسینی خرید و فروش تعطیل شده (حجره ها تنها با نیت خدمت به عزاداران، اطعام و یا سیراب کردن آنها باز هستند) و دسته جات از محلات گوناگون تبریز از ساعات آغازین روز به نوبت وارد تیمچه شده و تا پاسی از شب در آن به عزاداری می پردازند، این مراسم تا فردای عاشورای حسینی ادامه یافته و سپس مجددا تیمچه به فعالیت اقتصادی خود می پردازد.

 ارزيابي ميزان در خطر بودن موضوع و ضرورت حفظ آن:

 با توجه به تغییر مضمون و آهنگ نوحه ها و نیز چشم و هم چشمی میان دسته جات و پرداختن به مسائل حاشیه ای، اصالت و سادگی عزاداری سنتی که همراه با حزن و اندوه در گذشت اهل بیت و نیز ترغیب به ارزش های والای دین اسلام بود، کمرنگ تر شده است.

 تعریف

 عزادرای محرم در تیمچه ی مظفریه از رده آیین ها و مراسم مذهبی است که با هدف سوگواری و عزاداری وقایع جنگ کربلا و ابراز ارادت به ارزش های دین اسلام و اهل بیت برگذار می شود ، در جریان این عزاداری ها گاه مراسم آیین نمایشی کوتاه که شبئه خوانده می شود نیز برگذار می گردد ، که هدف از آنان بازسازی بخش هایی از وقایع جنگ کربلا است.

 توصیف:

با فرا رسیدن محرم حزنی سنگین فضای بازار را فرا می گیرد پارچه ها و پرچم های سیاه به نشانه غمناکی و عزاداری بر دیوارهای بازار و تیمچه نصب می شود (فعالیت اقتصادی بازار و تیمچه مظفریه متاثر از وقایع ماه محرم و نسبت به سایر ماه های سال بسیار کمتر است ). با نزدیک شدن تاسوعا و عاشورای حسینی آماده سازی جهت انجام مراسم از جانب حجره داران و دسته جات سرعت می گیرد، اصناف تیمچه به نسبت حجره های خود درخواست میز و صندلی می کنند، "اوداباشی" oda bashi آمار کلی را برآورد کرده و یکجا سفارش لازم را می دهد، 2 روز مانده به اجرای مراسم در 6 محرم صندلی ها و میزها به تیمچه منتقل می شود؛ نماینده دسته جات در اداره شهربانی جمع شده و قرعه کشی انجام می شود تا معلوم گردد طی روزهای عزاداری (8ـ12 محرم ) دسته جات در هر روز درچه ساعاتی باید به تیمچه وارد شده و مراسم را اجرا کنندمحرم بازار از فعالیت اقتصادی دست کشیده و حجره داران شروع به جمع آوری فرش ها و وسائل خود از تیمچه می کنند، میز و صندلی ها در داخل حجره ها چیده شده سماورها چاق شده و تیمچه آماده پذیرش دسته جات عزاداری می گردد، صبح 8 محرم دسته جات طبق قرعه کشی که قبلاً انجام شده از ساعات اولیه روز ( حدود 10 صبح ) پس از ورود به بازار و طی کردن مسیری از بخش های مختلف بنای سرپوشیده بازار، به نوبت از ضلع جنوبی تیمچه وارد شده

و پس از اجرای مراسم از ضلع شمالی خارج می شوند ( گاه دسته جاتی که نوبت اجرای مراسم آنها ساعات پایانی شب است از اجرای مراسم انصراف می دهند )، در این اثنا حجره ها باز بوده و به عزاداری و هیئتیان و مردمی که خارج از دسته جات در حال همراهی و تماشای عزاداری هستند نذورات خود را پخش می کنند.

 لازم به توضیح است در طول اجرای مراسم عزاداری ( 5 روز محرم ، 8ـ12 ) دختران و زنان وارد بازار تبریز و تیمچه­ی مظفریه نمی شوند ،همچنین در داخل بازار دسته جات مطلقاً از سنج و طبل و ... استفاده نمی کنند ، رعایت دو مورد مذکور علاوه بر اینکه از بروز مسائل حاشیه ای، بسیار جلوگیری می کند، نشان دهنده اصالت و قدمت اجرای این آداب و رسوم است.

 پس از اتمام عزاداری در شب 12 محرم، میز و صندلی ها جمع شده ، حجره های طبقه دوم که پنجره های خود را برای تماشای مراسم از لولا در آورده بودند مجدداً نصب کرده و در مجموع به غیر از پارچه ها و پرچم ها ( پارچه ها و پرچم ها پس از ماه صفر برچیده می شوند) سایر موارد جمع شده و بازار و تیمچه از 13 محرم مجدداً به فعالیت اقتصدای خود می پردازذ.

 در خصوص هزینه های مربوط به میز و صندلی ها و همه اقلامی که در تیمچه مورد استفاده قرار می گیرد ، باید اشاره کرد هر کدام از حجره داران خود به شخصه هزینه های مربوط به حجره خود را می پردازند .

در نهایت باید اشاره کرد به عقیده برخی محققین و اندیشمندان، مراسمی که در تیمچه ی مظفریه ی بازار تبریز برگذار می گردد ، نمونه ای از تملک آداب و رسوم توده های مردم توسط نظام سرمایه داری و تجار بوده است .

 دسته جات و هیئت های عزاداری :

 از میان دسته جات و هیئتهای متعدد تبریز تنها تعدادی از آنها که متعلق به محلات قدیمی و در هسته مرکزی شهر و به نوعی در بافت تاریخی آن قرار دارند در بازار و تیمچه ی مظفریه به عزاداری می پردازند، تعداد این دسته ها در سال ­های گذشته 28 عدد بوده که امروزه به 24 عدد کاهش یافته است ( برخی از دسته جات و هیئت ها به دلیل تعداد زیاد اعضاء آن که از ظرفیت بازار و تیمچه بسیار بیشتر بوده ، در سال های اخیر از انجام مراسم در تیمچه منصرف شده­اند )

عموما هیئت های محلات دارای سه نوع دسته هستند :

ـ دسته عرب: لباس اعضاء این دسته متشکل از پایین تنه ای شبیه دامن عربی که اتک خوانده می شود و بالا تنه ای مشابه پیراهن که قسمتی مربع شکل از سینه آن باز شده و سینه عریان می ماند که محل سینه زدن است، این قسمت پس از اتمام سینه زنی مجدداً بسته می شود. رنگ لباس این دسته سیاه و نحوه عزاداری آنها سینه زنی با دو دست هماهنگ و با سرعت و ریتمی تند و مخصوص به خود است.

ـ دسته عجم : لباس این دسته عموماً کت و شلوار و پیراهم مشکی است، این دسته شانه به شانه یکدیگر حرکت کرده و با دست چپ گوشه کت را گرفته و با دست راست با ریتمی آرام در طی سه حرکت با صدای هماهنگ هی ی .... ی به سینه می کوبند.

ـ زنجیر زنان: لباس این دسته جات متشکل از پیراهن ( گاه پیراهن عربی ) و شلوار مشکی ( گاه دامن عربی ) است، اعضاء دسته فوق به فاصله چند متری یکدیگر حرکت کرده و با ریتمی خاص با سه ضربه پی در پی و هماهنگ ( در هر دم سه بار با زنجیر به شانه می کوبند) زنجیر به شانه می کوبند.در زیر 24 دسته ای(این دسته ها متعلق به 8 محله قدیمی تبریز هستند) که در بازار تبریز به اجرای مراسم می پردازند نام برده می شود.

 دوه چی ( شتربان ) ـ امیره قیز ( امیرخیز ) ـ کوچه باغ ـ راستا کوچه ( راسته کوچه ) ـ دلخون ـ شهید قاضی ـ مارالان ـ جامیش آوا ( جمشید آباد ) ـ میرچوبان ـ خیاوان ( خیابان ) ـ باغ مئشه ( باغمیشه ) ـ انتظاریون ـ شئشگلان ـ قره آغاج ـ ورجی ( ویجویه ) ـ ابوذرـ چوستوزلار ( چوستدوزان ) ـ لئیل آوا ( لیل آباد ) ـ حکم آوا ( حکم آباد ) ـ سرخاب ـ سئلاب (سیلاب) ـ عمی زین الدین ( عمو زین الدین ) ـ چرنداب ـ نوبار ( نوبر )

 نوحه های مربوط به عزاداری حسینی :

 در این خصوص باید ذکر کرد نوحه ها و وردهای سالیان گذشته دارای ریتم خاص و محزونی بود که نوعی رجز محسوب می شد ، که همسو با آموزه های دینی و متناسب با وقایع کربلا بود، امروزه اصالت و ریتم محزون اکثر وردها جای خود را به نوحه های آهنگین سپرده است، بر این اساس برخی نوحه ها که قابلیت خواندن موزون را ندارند و برخی دیگر که مضامینی خاص همچون قمه زنی داشته اند منسوخ شده اند .

در زیر برخی نوحه ها و ورد های اصیل اشاره می شود :

 در مراسم شام غریبان :

گلمیشیق ای شیعه لر شام غریبانه بیز             وئرماغا باش ساغلیقی زینب نالانه بیز

نوجه ای دیگر که در روز های مختلف اجرا می شود :

قرآن دیر کلامیم     یوخ اوزگه مرامیم

قرآن سسی دونیانی سالیب هئیرته قارداش

 قرآن اوخو قرآن اوخوماق ذکر جلی دیر

 قرآن اوخو بولسونلر کی بویاش صاحیبی نور عزلی دیر

 برخی رسوم و آدابی که امروزه منسوخ شده اند:

 ـ در گذشته در طول دهه محرم در چند نقطه بازار از جمله در تیمچه ی مظفریه ملاها هر روز تا ساعات ابتداعی صبح ( 10 صبح ) و هنگام ورود دسته جات پای منبر رفته و در زمینه شناساندن شخصیت و آشنایی مردم با امام حسین (ع) به سخنرانی می پرداختند ، به گفته برخی حجره داران منبر در مرکز تیمچه ی مظفریه به این ترتیب که 5 روز در سمت چپ و 5 روز در سمت راست تیمچه قرار داده می شد و علاوه بر حجره داران مردم عادی نیز پای منبر می نشستند .

 ـ در گذشته دسته جات خارج از تیمچه پراکنده می شدند ، این امر به صورت قراردادی بوده و برخی از دسته جات به طور ثابت پس از خروج از تیمچه به سمت راست منحرف شده و در حیاط مسجد جامع پراکنده می شدند و برخی به سمت چپ منحرف و در "راستا بازار" و یا "قیز بسدی بازار" و ... پراکنده می شدند .

 ـ در گذشته عزاداری های دسته جات کمی پس از اذان مغرب تعطیل می شد، البته این امر به عوامل بسیاری از قبیل کوچک بودن دسته جات و ورود بدون وقفه به تیمچه و ... وابسته بوده است .

 ـ سابق بر این نوحه ها به ترتیب زمانی و هماهنگ با وقایع و حوادث محرم و جنگ کربلا خوانده می شد 

ـ حجره های تیمچه ی مظفریه تا دو دهه پیش آب لوله کشی نداشته اند؛ در ماه محرم و زمان اجرای مراسم ، حاج جواد ساعی زاده که مالک بخشی از تیمچه بوده با پای برهنه مشک آبی در دست گرفته و عزاداران و مردم را سیراب می کرده است، این سنت همسو با لوله کشی آب به حجره ها و مرگ ایشان منسوخ شده است .

مراسم آیینی نمایشی:

 مراسم نمایشی و آیین هایی که مضمون شبیه خوانی دارد نیز در تیمچه ی مظفریه برگزار می شود ، البته برخی از این مراسم امروزه منسوخ شده وبرخی هنوز در جریان هستند ، در زیز به طور مختصر به آنها پرداخته می شود :

 ـ دسته محله ورجی ( ویجویه ) فردای روز عاشورا مراسم شبیه حضرت قاسم را اجرا می کردند، که به آن "قاسم اوتاقی" می گفتند . ( این مراسم امروزه دیگر اجرا نمی شود ).

 ذولجناح: اسب سفیدی را به عنوان اسب امام حسین ( ع) به صورت "جانی قیفیللی" jani qifilli ( نصب تیرهای شکسته با سنجاق به پوست ) آذین کرده و مردم به آن بسیار نذر می گفتند . (این مراسم امروزه دیگر اجرا نمی شود)

 ـ شبیه علی اصغر: یک قنداق را به نشانه جنازه علی اصغر در تختی گذارده به آن تیر فرو می کردند که به این مراسم "علی اصغر بئشیکی" می گفتند .

 ـ اعضاء هیئت چرنداب در شب شام غریبان( 10 محرم) در هنگام ورود به تیمچه در دستان خود شمع حمل می­کردند.

 ـ در 12 محرم دسته ورجی ( ویجویه) با در دست داشتن بیل و کلنگ کوچک سربازی و حوله و صابون و حصیر به اجرای مراسم می پرداختند که بازساری کارهای قبیله بنی اسد در ارتباط با دفن اجساد می باشد ، این دسته زمزه شعر به عزاداری می پردازند:

 اهل قبیله گلمیشیق ، دفن ائلیاق اولن لری         سیز کومک ائیلیین بیزه ، بیزه تانیریق بدن لری

 ـ در روز عاشورا در دسته جات مختلف فردی مشک خشک بدون آبی بدست می گرفت و اعضاء هیئت در دست خود کاسه ای کنده کاری شده با آیات مختلف بدست گرفته و العطش گویان عزاداری می کردند.

 ـ هیئت دوه چی مراسم شبیه حر را اجرا می کنند ، به این شکل که دسته ای تختی را به عنوان جنازه حمل می کنند که تیر به آن برخورد کرده و دسته ای دیگر در مقابل قرار می گیرند که نماینده­ی دسته یزیدیان هستند.

ـ در روز عاشورا دسته دوه چی بر روی تخت روانی که 4 نفر آنرا حمل می کندآئین نمایش شیرا اجرا می کنند ، به این شکل که فردی پوست شیر بر تن کرده و در تخت نشسته و گاهاً کاه به روی عزاداران می پراکند ، این شبیه اشاره به داستانی به این مضمون دارد که در روز عاشورا شیری مانع تاخت تاز اسبان بر جنازه های سپاه امام حسین شده است.

 ابزار و اشیاء وابسته:

 لباس: اعضاء هر دسته متناسب نوع دسته لباس می پوشند ، برای مثال دسته عرب دامن و پیراهن ـ دسته عجم کت و شلوار به تن می کنند. گاه عزاداران نوعی کلاه و یا دستار سیاه رنگ بر سر می گذارند.

علم : در گذشته عرض علم های هیئت ها متناسب عرض خیابان ها و معابر محله خود بودند ، همچنین طول و جزئیات آنها نشان دهنده قدمت و نیز ابراز ارادت و ارج نهادن به علم دار کربلا بود ، برخی از علم های دسته جات توسط اشخاص به هئیت وقف شده است.

فانوس و شمع: سابق بر این دسته جات به منظور تامین روشنایی و نیز انجام برخی آیین های نمایشی در دستان خود فانوس و شمع حمل می کردند.

خارال kharal: گونی است که در آن کاه حمل شده و بر سر عزاداران به نشانه غم و اندوه و یادآوری وقایع کربلا پاشیده می شود.

گلابدان و گلاب پاش : در برخی از هیئت ها شخصی مسئول معطر کردن عزاداران است که این امر با پاشیدن گلاب توسط گلابدان و گلاب پاش انجام می شود.

 موتور برق: هیئت­ها با خود موتور برق دیزلی سیار حمل می­کنند تا نیروی برق لازم برای وسائل برقی را تامین کند.

 وسائل روشنایی: به منظور تامین روشنایی در مسیر بازار از پایه های که روی آن لامپهای مهتابی و ... نصب شده اند استفاده می شود.

سیستم های صوتی: از باند و آمپری فایر و میکروفن به منظور رساتر کردن صدای مداح استفاده می شود

زنجیر: دسته جات زنجیر زن برای عزادارای خود از رشته های زنجیر حدود 20-40 سانتی متر که با دسته های چوبی کلاف شده اند استفاده می کنند.

مکان هاي وابسته.

دسته جاتی که در بازار تبریز حاضر می شوند از محلات گوناگونی همچون دوه چی ـ امیره قیز ـ کوچه باغ ـ راستا کوچه و ... به سمت بازار و تیمچه ی مظفریه حرکت می کنند . در زیر به طور مختصر در مورد بازار و تیمچه ی مظفریه بحث می شود :

مساحت بازار تبریز در حدود 210 هزار متر مربع و در حدود 8 هزار مغازه را در خود جای داده است ، این بازار از عناصر مختلفی در شاخه ای اقتصادی ـ آموزشی ـ دینی ـ خدماتی ـ ورزشی و ... تشکیل شده ، برای مثال حجره ها ـ مدرسه ها ـ مساجد ـ حمام ها و زورخانه ها را می توان نام برد.

 این بازار از دو بخش شمالی و جنوبی تشکیل شده که توسط "میدان چایی" از یکدیگر جدا شده اند ، عرض بازار ها 4ـ5 متر و بلندی سقف آنها 5ـ6 متر است ، راسته های اصلی بازار توسط راسته های فرعی به هم متصل شده و در فضای بین آنها ، سراها، کاروانسراها و تیمچه ها بنا شده اند ، تقاطع راسته ها در سه راهی و چهار راهی­ها با تاقهای گنبدی پوشانده شده است که این گنبدها در نظمی هماهنگ به زیبایی هر چه بیشتر بازار می افزاید، سراهای بازار علاوه بر ایفای نقش بسیار مهم در زندگی اقتصادی بازار در ایجاد تفرج و تنفس و فضای سبز در بطن بازار نیز نقش دارند.

تیمچه ی مظفریه : این تیمچه در سال 1305 ھ. ق توسط حاج محمد جعفر قزوینی از تجار تبریز ساخته شده است.

بنابه روایات اکثر ریش سفیدان و تجار بازار این بنا از همان سالهای ابتدائی تاسیس با فعالیت های مذهبی توام بوده است. در مورد دلیل نام گذاری آن کلیه کسبه و اصناف بازار به اتفاق داستانی نقل کردند که به این مضمون است:

پس از تاسیس تیمچه مظفرالدین شاه قاجار از آن دیدن کرد و بسیار مورد پسند وی قرار گرفت، به این منظرو با هدف اینکه حاج محمد جعفر تیمچه را به وی پیشکش کند سه مرتبه اذعان داشت که تیمچه ی زیبا و خوبی است ، حاج محمد جعفر در پاسخ در دو مورد اول جواب داد، البته قربان همین طور است و قرار است هیئت ها در آن عزاداری نیز انجام دهند، درسومین مرتبه نیز پاسخ داد قربان حسینیه است، چون نام آنرا مظفریه می گذاریم .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 آدرس: تبریز – خیابان ارتش جنوبی – روبروی خیابان ارک              تلفن: 6-35546164   فاکس:35543953    کدپستی: 5137653363   ایمیل: info@eachto.ir