مقاله ها

مهارتهای دوخت و پوشاک سنتی مردم آذربایجان شرقی

 

 

شرح مختصر موضوع:

      

     پوشش زن و مرد ایرانی ازجمله مسایلی است كه از دوران باستان در ایران دارای اهمیت بوده و در شرع مقدس اسلام نیز برآن تأكید بسیار شده است. پوشش ایرانی از ابتدای تاریخ باستانی این كشور تا كنون دست خوش تحولات جدی نشده و مفهوم پوشش از زمان باستان به این سو در فرهنگ ایرانی حفظ شده است. به طوركلی عوامل موثر بر فرم لباس ها درجوامع مختلف عبارتند از:

۱) شرایط جغرافیایی و محیطی و آب و هوا

۲) نحوه زندگی و اسكان و اوضاع اجتماعی

۳) جنگ ها و اوضاع سیاسی و نوع حكومت

۴) شرایط و اوضاع اقتصادی و پیشرفت های تكنولوژی

۵) اعتقادات مذهبی و آداب و رسوم

۶) نظام طبقاتی حاكم بر جامعه

۷) روابط فرهنگی, اقتصادی و سیاسی با سرزمین های مجاور.

در تهیه این پرونده پوشاک سنتی آذربایجان شرقی موضوعات ذیل بررسی شده است :

1-    سرپوشها 2- تن پوش ها  3 - پاپوشها

براساس تقسیم بندی زیر :

الف- زنانه

ب- مردانه

ت- بچه گانه

ث- طرح و جنس

ج- تهیه و دوخت

 

ارزيابي ميزان در خطر بودن موضوع و ضرورت حفظ آن:

       پوشاک سنتی در دو سه دهه ی اخیر بیش از هر موضوع فرهنگی دیگری دستخوش تغییرات سریع قرار گرفته است به طوریکه امروز ه در اکثر نقاط شهری خبری از لباسهای محلی و سنتی نیست و تنها در میان روستائیان و عشایر می توان پوشش محلی را مشاهده نمود . بی شک پوشاک بارزترین مشخصه ی فرهنگی یک قوم محسوب می شود . لباس مردان روستایی و عشایری با تغییرات بسیاری رو به رو بوده و بیش تر لباس ها یك دست شده است. استفاده از بلوز و شلوار در لباس های بومی و محلی مشهود است؛ بیش تر شلوارها گشاد و چین دار دوخته می شوند و برخی از پیراهن ها مانند پیراهن مرد بلوچ، بلند تا سر زانوست. پیراهن مردان نیز بیش تر به صورت گشاد دوخته می شود و استفاده از كلاه یا عمامه یا عرق چین نیز معمول است. عرق چین نزد مردان بلوچ، كلاه نزد كردها، عمامه نزد سیستانی ها از اهمیت زیادی برخوردار است.

تزیین بدن، از جمله خال كوبی پیشانی، گونه ها، زیرلب و دست ها، نوع رایج تزیین بدن در جوامع عشایری است. هم چنین آویختن زیورآلات در گوش و بینی، گلو و دست و پا، با مفاهیم رمزی یا آداب و مناسك عشایر ارتباط دارد. نوع پارچه، دوخت، تزیین و نام انواع پوشاك و زیورهای زنانه در نزد ایلات و عشایر از تنوع چشم گیری برخوردار است.

درباره پوشاك مردم شهری امروز ایران نیز می توان گفت كه با تغییر كلی كه در پوشش مردان به وجود آمد، پوشیدن كت و شلوار، پیراهن، كفش و پالتو در زمستان در شهرهای بزرگ ایران معمول است و اكنون ظاهر شدن در انظار عمومی بدون كلاه، ناپسند نیست. پوشش زنان شهری نیز در ایران در مقایسه با قدیم تفاوت هایی دارد ولی اصل پوشش كه از ایران باستان به این سو رعایت می شده هم چنان پا برجا و استوار است. پوشش زنان امروزی را پیراهن كه غالباً تا زانو و یا زیرزانو می رسد؛ یا بلوز و شلوار, كت و دامن و جوراب و پالتو در زمستان، در طرح ها و رنگ های متنوع تشكیل می دهد.

پوشاك زنان ایرانی در مقایسه با دیگر نقاط جهان تا حدودی یك دست و فرم است. برخی از زنان ایرانی در خارج از منزل چادر مشكی و معدودی چادر رنگی بر سر می كنند. گروهی از زنان و دختران نیز انواع مانتو كه پیراهنی بلند و گشاد است، با روسری یا مقنعه در رنگ های مختلف استفاده می كنند كه البته در اداره ها, دانشگاه ها و مكان های دولتی رنگ های فرم و خاصی استفاده می شود.

 

 

تعريف

 

     امروزه استفاده از لباس های محلی و سنتی در بسياری از نقاط ايران از جمله آذربايجان منسوخ شده و مردم از لباس های معمول شهرهای بزرگ استفاده می كنند ولی در برخی از مناطق اين استان چون مناطق روستايي و در ميان عشاير كوچ نشين ، استفاده از لباس های محلی توسط مردان و زنان عموميت دارد.

 

لباس های محلی ايل هاي مشهور آذربايجان همچون شاهسون و ارسباران يكی ازمهم ترين جاذبه های فرهنگی اين ايل به شمارمی آيند. مردان ايل پوشاك اختصاصی ندارند، كت و شلوار و كلاه آنان معروف به كپی(kepi)يا كلاه ترك داری كه نظير كلاه مردان گيلان است؛ تشكيل دهنده پوشاك مردان شاهسونی است. فرم و شكل پوشاك زنانه در مناطق عشایری آذربایجان شرقی اكثریت قریب به اتفاق به شیوه قدیم می‌باشد و عبارت است از پیراهن بلند، دامن چین‌دار بلند، چارقد (روسری بزرگ).

 

رنگ‌های به كار رفته در پوشاك اغلب رنگ‌هایی با زمینه روشن و گلدار، به نحوی كه زنان سالخورده نیز از پیراهن‌های گلدار استفاده می‌نمایند.

 

در كنار پوشاك سنتی در نواحی شهری و برخی روستاها اغلب زنان جوانسال و دختران از شیوه پوشش جدید كه عبارت از دامن، پیراهن كوتاه (بلوز و دامن) در منزل و از مانتو و شلوار در بیرون از منزل استفاده می‌كنند.

 

از چادر در نواحی شهری بیشتر و اغلب به رنگ مشكی برای مراسم و بازار و چادرهای گلدار در داخل منزل و كوچه‌ها استفاده می‌كنند.

 

در نواحی عشایری استفاده از چادر در منزل و كوچه رواج نداشته حتی در هنگام خرید و رفتن به شهرها نیز كمتر از چادر استفاده می‌نمایند. در این صورت نیز از چادرهای نخی گلدار استفاده می‌شود. در حال حاضر اكثر دختران جوان از مقنعه به عنوان سرپوش استفاده می نمایند.

 

سرپوش زنانه:

 

عرقچین:

 

سابقاً زنان نواحی روستایی در زیر روسری از عرقچین استفاده می‌كردند كه امروزه از رونق افتاده است و تنها در میان زنان سالخورده عشایر استفاده می‌شود.

 

فرم ظاهری عرقچین نیم دایره‌ای است كه از دو قسمت 1- اورتا (ortâ) وسط 2- قیراخ(qirâx) (كناره) تشكیل شده است كه در قسمت زیر چانه با بندی به كناره‌ها متصل شده كه چنه آلتی (ĉana âlti) (زیرچانه‌ای) نامیده می‌شود.

 

رنگ‌های به كار رفته در دوخت به تناسب سن و سال و مراسم متغیر است. اغلب قسمت كناره آن رنگ‌های تیره (قهوه‌ای، مشكی و یا زمینه مشكی با گلهای ریز است و قسمت وسط آن از رنگ‌های روشن از جنس مخمل كه با استفاده از سوزن‌دوزی طرح و زیبایی می‌گیرد.

 

اغلب عرقچین نوعروسان از رنگ قرمز یكدست (كناره و وسط) كه بر روی قسمت كناره نیز با نوارهای تزئینی، زینت داده   می‌شود.

 

تزئینات عرقچین به صورت كوك‌های ساده از نخ‌های ابریشمی الوان است. بعضی مواقع زنان میانسال نیز با استفاده از نوارهای نقره‌ای و مسی (از شهر خریداری می‌شود) به تزئین كلاه می پرداختند. تزئینات زیر چانه‌ای نیز متفاوت است و با توجه به وضعیت اختصاصی افراد عبارت است از: وصل رشته مانند سكه‌های یك ریالی، دگمه‌های رنگارنگ، منجوق و مهره‌های تسبیح و تابیدن چندین تار نخ به یكدیگر.

 

كلاغه‌ای (kalâqei) (روسری):

این سرپوش عبارت است از روسری ابریشمی منقوش به روش چاپ در ابعاد 60×60 در رنگ‌های مشكی، سبز، آبی، صورتی، نارنجی، قرمز كه با استفاده از مهرهای مخصوص طرح‌هایی از قبیل گل و برگ، ترنج، بته‏جقه‌ای مغایر با رنگ زمینه بر اطراف روسری ایجاد می‌شود.

این روسری را از شهرستان‌های اسكو و اردبیل تهیه می نمایند.

لازم به ذكر است كه «یاشماق» (yâŝmâq) (شرم بستن) بیشتر در میان زنان جوان و تازه مزدوج شده و زنان سالخورده رواج دارد و دختران جوان تا زمان ازدواج یاشماق نمی‌گذارند و در واقع یاشماق گوشه‌ای از روسری است كه به نحو خاصی بر روی چانه و دهان كشیده می‌شود. در روستای اسكلو به آن آبرو (âbro) می‌گویند.

شال(ŝal) چارقات(ĉârqât) (چارقد):

همانند روسری‌های معمولی می‌باشد كه عبارت است از پارچه سفید یا گلدار ریزگل در ابعاد 3×3 متركه به صورت 3 گوش از وسط تا كرده و بر سر می بندند. اطراف این روسری را معمولاً با رنگ‌های متضاد با زمینه اصلی، چرخدوزی و یا نواردوزی می‌كنند. زنان متمول در اطراف آن منجوق و تورهای فلزی (مسی و نقره‌ای) می دوزند. با این روسری نیز همانند كلاغه‌ای یاشماق می‌گذارند.

چالما (ĉâlmâ) شاماخی(ŝâmâxi) (سربند):

بعد از بستن روسری اغلب افراد كهنسال و مسن یك روسری دیگر را به صورت نوار باریكی تا كرده سپس با دو بار پیچیدن در دور سر در قسمت پشت سر گره می‌زنند. معمولاً رنگ چالما (ĉâlmâ) با رنگ روسری متفاوت است.

چپی (ĉapi) (روسری):

عبارت از روسری‌های معمولی است كه به تازگی رواج یافته و از انواع پارچه‌های حریر، توری، ابریشمی و... استفاده می‌شود كه به‏تدریج جایگزین روسری كلاغه‏ای و... می‌شود. معمولاً با چپی، شاماخی نمی‌بندند و یاشماق نیز نمی‌گذارند.

 

 

 

 

 آدرس: تبریز – خیابان ارتش جنوبی – روبروی خیابان ارک              تلفن: 6-35546164   فاکس:35543953    کدپستی: 5137653363   ایمیل: info@eachto.ir