مقاله ها

تابلو فرش سردرود

 

 

شرح مختصر موضوع:

آذربایجان از مراکز اصلی تولید دست بافته­های سنتی بلاخص فرش است، که شهره آن نه تنها در ایران بلکه در کشورهای آسیای شرقی- اروپایی و آمریکایی نیز به گوش همگان رسیده است.

بافت فرش در رج شمارهای بالا با ظرافت خاص خود در طرح­های هنری با گستردگی طیف رنگ از دیرباز در سطح استان بویژه در تبریز مطرح بوده است؛ اما در چند دهه اخیر شهر سردری(سردرود) در تولید تابلوفرش جامعیتی یافته که به تدریج به عنوان مرکز تولید تابلوفرش در منطقه شمال­غرب و غرب کشور تبدیل می­گردد.

ارزيابي ميزان در خطر بودن موضوع و ضرورت حفظ آن:

 در سال­های اخیر تولید فرش و تابلوفرش با تغییراتی در تکنیک­های طراحی و نقشه کشی ، استفاده از ماشین آلات و... روبرو شده است. برخی از این تغییرات منجر به بهبود القای نقش(طرح اندازی و گره زدن) شده ، اما به طور کلی تولید فرش با چالش­هایی در زمینه ضعف مدیریت کلان- صنعتی شدن تولید و حرکت سریع جامعه به سمت مدرنیته­گری در زمینه طرح و مضامین مواجه شده است که از محتوای سنتی و بومی فرش آذربایجان که جزئی از مکتب تبریز خوانده می­شود کاسته است.

 

توصيف                                   

حوزه فرهنگی آذربایجان با محوریت تبریز یکی از عمده ­ترین مراکز تولید دست بافته­ های هنری است؛ که از این میان تابلوفرش به عنوان زیر مجموعه­ای از دست بافته ­های سنتی با دار در چند دهه اخیر با رشد تصاعدی در امر تولید و فروش روبرو بوده و به تدریج تولید آن در شهر سردرود جامعیت یافته است.

تولید تابلوفرش مستلزم طی مراحلی است که می­توان آن را به این گونه تقسیم­ بندی کرد:

1-اقدامات زیربنایی در جهت آماده ­سازی برای تولید

2-بافت

3-اقدامات نهایی و آماده­ سازی برای فروش

پیش از ارائه توضیحات مربوط به این مراحل باید متذکر شد درخصوص نحوه بافت و تولید فرش و تابلوفرش به کرات در کتب و مقالات مختلف بحث شده است لذا در این جا تنها به ذکر شیوه­ های خاص و ریزه­ کاری­ هایی که هنرمندان در بافت تابلوفرش لحاظ می­ دارند اشاره خواهد شد.

1-انتخاب سوژه:

همواره انتخاب طرح و سوژه­ی مناسب از اساسی­ترین ارکان تولید تابلوفرش محسوب می­گردد، که عمدتا از کتب مرجع آثار نقاشان برتر ایران وجهان برگزیده می­شود. غالب این طرح­ها مضامین رئالیستی و کمتر مینیاتوری است . در این خصوص سلیقه متقاضیان و بازار فروش نیز بسیار دخیل است، برای مثال در کشورهای آسياي شرقي بيشتر مناظر و حيوانات در حوزه خليج فارس طرح‌هاي شرقي و كتيبه­ هاي مذهبي و تصاویر حیواناتی چون اسب در کشورهای اروپایی آثار باستاني و آثار نقاشان مشهور(ونیز-ایتالیا) خواستار بيشتري دارد در کشورهای امريكایی نیز به دليل حضور ايرانيان، مناظر باستاني ايران و طرح­هاي ايلات و عشاير بیشتر سفارش داده مي­شود در داخل کشور نیز تقریبا تمامی مضامین مطرح شده مورد توجه خریداران است.

2-آماده کردن طرح:

در گذشته طرح را با پیاده کردن برروی کاغذ شطرنجی (رنگ­ها را یا شماره گذاری می­کردند و یا با مداد رنگی رنگ می­زدند) برای بافت آماده می­کردند (این شیوه معایبی داشت که از آن میان به آناتومی نادرست نقش­ها و ناتوانی طراح در پیاده کردن طیف رنگ­های متنوع و افت طرح می­توان اشاره کرد)- با روی کار آمدن پوسترها استفاده از نقشه­ های دستی تقریبا منسوخ شد ، در شیوه جدید پوسترها متناسب با رج ­شمار و اندازه فرش چاپ و با ترسیم خطوط موازی عمودی و افقی مربع­هایی در ابعاد 10 سانتی­متر بدست می­آمد و سپس اقدام به بافت می­شد، در ادامه تغییر و تحولات در این صنعت با مطرح شدن نرم افزارهای رایانه­ای ابتدا سوژه انتخاب و پس از اسکن کردن تصویر توسط نرم افزار فتوشاپ پیکسل گذاری شده(طرح­ها بسته به رج­شمار قالی خلاصه­تر شده و هر پیکسل مساوی یک گره در بافت است) و با نرم افزار کدبندی(برنامه فوق بر پایه نمودار x .y طراحی شده که هر پیکسل را براساس رنگ آن به یک کد تبدیل کرده و شماره لایه و گره را مشخص می­نماید. این برنامه توسط مهندسین نرم افزار آشنا با تولید فرش طراحی شده است) طرح به کدهای ریاضی تبدیل و پس از پرینت برروی کاغذ ، آماده اجرا و بافت می­گردد.

3- تهیه دار قالی:

از کارگاههای ساخت دار که عمدتا فلزی هستند براساس اندازه تابلوفرش و رج-شمار آن تهیه می­شود.

4-تهیه ادوات لازم:

شامل قلاب ، قیچی، سیخ، دفه و...

5-توپی شکل کردن چله­ ها:

در این مرحله کلاف­های پشمی و ابریشمی به شکل توپی­هایی در می­آیند تا آماده چله کشی شوند.

6-چله کشی:

نخ­های تار به صورت سنتی و دستی(توسط دو نفر) و یا ماشینی(توسط دستگاه مکانیزه) چله کشی شده و دار آماده بافت می­شود.

7-تهیه مصالح مصرفی:

پشم، ابریشم، پود کلفت، پود نازک و...

مصالح مصرفی به عنوان اساسی­ترین شاخص­های مرغوبیت تابلوفرش محسوب می­شود، که از این میان مرغوبیت پشم و ابریشم بیشتر مطرح است که به فاکتورهایی چون ظرافت، طول، رنگ روشن، استحکام و قابلیت کشش بستگی دارد.

8- رنگرزی:

به دو روش گیاهی و شیمیایی انجام می­شود. در گذشته غالب رنگ­های مصرفی گیاهی بودند اما امروزه اغلب تولیدکنندگان از رنگ­های شیمیایی استفاده می­کنند ، در مقام مقایسه رنگ­های گیاهی از دوام و ماندگاری بیشتری برخوردارند، در مقابل طیف رنگ­های حاصل از مواد شیمیایی وسیع­تر و رنگرزی آن آسان­تر است. در رنگرزی ملاک تست رنگ نخها ، شابلونها ویا جدولهای استاندارد رنگ است.

برای رنگرزی کلافها در دیگ رنگرزی قوطه ور شده و تا رسیدن به رنگ مطلوب که همخوانی کامل با جدول رنگها داشته باشد جوهرهای مختلف به محلول درون دیگ اضافه می گردد و هر از چندی رشته ای از نخ کلاف ها را از دیگ بیرون آورده خشکانیده و با شابلون مذکور مقایسه می­کنند؛تا در نهایت رنگ مطلوب بدست آید این مرحله از کار مهمترین بخش بافت تابلو فرش است که در کیفیت کلی فرش تاثیر گذار است.

9- دوکی شکل کردن پشم :

در این مرحله کلاف­های رنگرزی شده به شکل دوک­هایی درمی­آیند تا آماده بافت و گره زنی شوند.

10-گلیم­ زنی:

عبارت از بافت ساده و بدون گره همچون گلیم است که در ابتدا و انتهای فرش در حدود 10 لایه بافته   می­شود تا متن اصلی را از شل شدگی و دفرمه شدن حفظ کند.

11-بافت تابلوفرش:

در بافت تابلو فرش از گره­هاي گوناگوني چون گره ترکی، نيم گره، گره برعكس، گره روي گره، گره مشهدي و...به تناسب طرح استفاده مي­شود.

اغلب اين گره­ها در تابلوهاي پرتره كه ظرافت بيشتري دارد استفاده مي‌­گردد، از میان گره­های نام برده شده به ترتیب نیم گره- گره روی گره- گره برعکس دارای ظرافت بیشتری است که اجرای آنها ارزش اثر را بالا مي‌برد. امروزه به دلیل استفاده از طرح­های رایانه­ای و ایجاد کنتراست و سایه روشن با رنگ­ها استفاده از گره­های ظریف­کاری کمتر شده است. متداول‌ترين رج­ها در تابلو فرش ۵۰ رج است ولي تابلوهايي با رج های ۸۰ به بالا نیز بافته می­شوند که تابلوهاي ویژه را شامل می­گردند.

بافندگان فرش تکنیک­های گره زنی و تولید را سينه به سينه فرا می­گیرند؛ هنر این بافندگان تنها در گره زنی نیست بلکه اشعار بداهه­ی سروده شده در حین بافت که به مرور زمان بر سر زبان­ها افتاده نیز گویای ذوق و خلاقیت آنها است:


ایلمک ایلمک آی ایلمک

گل من اولوم دوش ایلمک

من دالییا قالاندا

کئفیمی سوروش ایلمک

(مضمون آن اشاره به بافنده ای دارد که در بافت رج ها از همکار خود عقب مانده است.)

بیر ساری سال بیر قره

شانه وور او تئل لره

ائله کی سن اوخورسان

اود وروسان ائل لره

(در مدح و عزیز کردن بافنده )

ایلمک ساللام پول آللام

اوستامین قیزین آللام

اوستام قیزین وئرمه سه

ایلمگی ترسه ساللام

(اشاره به بافنده ای دارد که قصد ازدواج با دختر استاد خود را کرده است)

[برگرفته از ویژه­نامه دومین جشنواره گره زرین آذربایجان و اولین نمایشگاه تابلو فرش سردرود آذر ماه 1387.ص 14]                        .                                          


12- قایق و شیرازه زنی:

برای استحکام بخشیدن به بافت متن فرش خصوصا گره­های حاشیه آن پس از اتمام بافت فرش از نوعی گره زدن استفاده می­گردد که به آن قایق (گره زنی در قسمت­های حاشیه افقی یعنی بالا و پائین فرش که دو نوع قایق 1 ردیفه و قایق 3 ردیفه دارد) و شیرازه(گره زنی در قسمت­های حاشیه عمودی یعنی چپ و راست فرش) می­گویند. نوعی از شیرازه در حین بافت اعمال می­شود که به آن شیرازه فابریک می­گویند. شیرازه­هایی که پس از اتمام بافت اعمال می­شود با نام­های شیرازه قیطانی(به نسبت ظریف­تر و دارای استحکام مناسب­تری است)و شیرازه معمولی ( قطور­تر و استحکام کمتر) خوانده می­شود.

13-پرداخت:

عبارت از یکسان سازی و مرتب نمودن کوتاه و بلندی پرزهای قالی است. در گذشته این امر به صورت دستی و قبل از بریدن چله ­ها و جدا سازی قالی از دار توسط قیچی خاصی انجام می­شد، اما امروزه این امر توسط دستگاه­های پرداخت­زنی به صورت مکانیزه انجام می­شود.

14-برجسته ­زنی:

پس از پرداخت با استفاده از قیچی مخصوص استاد کاران با برش پرزها به صورت منفی و مثبت اقدام به برجسته کاری می­کنند که موجب افزایش ارزش هنری و مالی تابلوفرش می­گردد. برجسته کاری در هنر تابلو فرش در سردرود حدود 15 سال است که رواج یافته است.

15-شستشو:

در گذشته این امر به صورت دستی انجام می­شد اما هم­اکنون توسط دستگاه­هایی به صورت مکانیزه تحقق می­یابد.

16-قاب سازی:

در این مرحله قاب­هایی متناسب اندازه و طرح تابلو فرش ساخته شده و تالبو فرش را قاب می­گیرند.

در نهایت باید اشاره کرد گاه تابلوفرش­های بافته شده دارای ایراداتی هستند که از آن میان می­توان به کجی و دفرمه شدن قالی به دلایل کوبیدن شل یا محکم دفه در بخشی از آن ، پاره گی چله­ها و یا پود­ها، ایرادات بافت در نقشه و .... اشاره کرد ، که در این صورت پس از پرداخت اقدام به روفه­ گری و رفع آن می­نمایند.

     ابزار و اشیائ وابسته

برای گره ­زدن و تولید فرش بافندگان از ابزار آلاتی استفاده می­کنند که شکل و نوع آنها به مرور زمان و براساس نیازها تثبیت و در اشکال امروزی نمود پیدا کرده است که در زیر به طور مختصر به آنها پرداخته می­شود:

دار: چهار چوبی عموما فلزی و گاه چوبی که بالا و پائین و چپ و راست آن موازی است و فرش برروی آن بافته می­شود. برای بافت تابلوفرش از دار عمودی استفاده می­گردد.

دفه (دفتین): در واقع شانه­ای فلزی است با دندانه ­های موازی که فاصله دندانه­ ها با توجه به فاصله تارها و نوع رج­شمار فرش تعیین می­شود .

لوله: دستکوب ه­ای است ابتکاری از جنس لوله سنگین که بیشتر در روفه­ گری برای ضربه زدن به پودها کاربرد دارد.

قیچی: از انواع قیچی برای برش استفاده می­شود که شامل قیچی پرداخت قیچی خیاطی : برای انجام برش­های عادی احتمالی - قیچی برجسته کاری است.

چنگال: در واقع شبیه یک دنده از دفه است که قسمت انتهایی آن کج شده و تنه آن برنده است از این وسیله برای گره زدن و بریدن پرزها استفاده می­شود.

اوج سوز: شبیه یک دنده از دفه است که در صورت لزوم برای ایجاد فاصله در میان تار و پود به کار     می­رود.

قلاب: وسیله­ای فلزی با دسته­ای چوبی که در بخش انتهایی به طول 2 سانتی­متر باریک شده و نوک آن به حالت قلاب خمیدگی دارد که از آن برای به نظم در آوردن گره­ها(جلو آوردن تار و گره-زدن خامه ، بیرون کشیدن پرز از لابه لای تارها و بریدن خامه­ای اضافه از آن) استاده می­شود.

شیش: سیخ پود کشی است که وسیله­ای فلزی با عرضی در حدود 2سانتی­متر و طولی در حدود 50-70 سانتی­متر که نوک قلاب مانندی دارد و از آن برای پود کشیدن از بین تارها بر روی رج بافته شده استفاده می­شود.

سنگ چاقو تیز کنی: از آن برای تیز کردن ابزار آلات بهره گرفته می­شود.

سوزن خیاطی: بیشتر در روفه­گری کاربرد دارد.

خشک کن: دستگاهی ابتکاری که مشابه دیگ ماشین لباسشوئی بوده و برای خشک کردن نخ ­های رنگرزی شده استفاده می­شود.

دستگاه چله کشی: دستگاهی ابتکاری که پس از نسب دار بر روی آن به صورت مکانیزه اقدام به چله کشی می­کند، استفاده از این دستگاه در 5 سال اخیر رواج یافته است.

دستگاه نقشه خوان: نقشه­های تابلوفرش را که به روش کدبندی طراحی شده به صورت صوتی           می­خواند(پخش می­کند)، این وسیله در طول 2 سال گذشته مطرح شده است. استفاده از آن علاوه بر          آسوده­ گی بافت برای کم سوادان سرعت بافت را نیز ارتقا می­بخشد.

دستگاه دوکی شکل کننده نخ: با استفاده از این وسیله کلاف­ها به دوک تبدیل و آماده بافت می گردنند.

همچنین برخی از ابزارهای عمومی همچونچکش- دمباریک- انبردست- آچار فرانسه گیره سانتی­متر و ... نیز در صورت لزوم استفاده می­گردد .

     برخیلغات و اصطلاحات مرتبط

ایلمک Ilmək: همان گره می­باشد.

تورکی ایلمک Türki Ilmək: گره ترکی که متشکل از دو تار (جلو و عقب) است.

یاریم ایلمک Yarim Ilmək: نیم گره که در آن هر تار به صورت مجزا گره زده می­شود.

ترسه ایلمک Tərsə Ilmək: گره برعکس ، در گره تورکی اول تار عقب سپس جلو گرفته شده و گره زده می­شود اما در این نوع گره زنی کار برعکس است.

ایلمک ایلمک اوستو Ilmək Ilmək Üstü: گره روی گره پس از گره زدن در یک ردیف مجددا روی آن گره زده شده سپس اقدام به پود کشی می­شود.

ایپک Ipək: به نخ ابریشمی گفته می­شود.

ایپلیک Iplik: به نخ پشمی گفته می­شود.

ایپ آچماق Ip Açmaq: به فرایند باز کردن کلاف و تبدیل آن به "یوماق" می­گویند.

یوماق Yumaq: تبدیل کلاف به توپک­های گرد برای چله کشی را می­گویند.

قیرخیم Qirxim: اصطلاحا به پرداخت گفته می-شود. "قیرخیم وورولمییب" یعنی پرداخت نشده است.

بویلوق Boyluq: به نخ سرچله یا ریشه می­گویند.

چیلله Çillə: همان نخ تار یا چله است.

بوی چکماق Boy Çəkmaq یا دزگاه دولاماق Dəzgah Dolamaq: به فرایند چله کشی و یا به بیانی چله دوانی می­گویند.

دزگاه Dəzgah:دار قالی را دزگاه می­نامند.

قارقا بورنو Qrqa Burnu: همان دمباریک است که از آن در صورت لزوم استفاده می­شود.

ایشین آغزین تیکماق Işin Aǧzin Tikmaq: در اصطلاح به کیلیم بافی ابتدا و انتهای قالی گفته می­شود.

القاج Əlqac: همان پود است که به دو نوع یوغون القاج(پود کلفت) و اینجه القاج(پود نازک) تقسیم می­شود.

کارت باغلاما Kart Baǧlama: در اصطلاح به شابلونی از نخ گفته می­شود که معیار رنگرزی است.

قت وئرمک Qət Vermək: اصطلاحا ترکیب دو نخ تک لا با رنگ نزدیک به هم و تابیدن آن را گویند.

پونزا خطیPonza Xətti: به علامت گذاری بالا و پایین دار برای چله کشی هماهنگ در روش سنتی و دستی آن گفته می­شود.

پونزا Ponza : نوعی واحد اندازه گیری است. هر 7 سانتی متر را یک "پونزا" می گویند.

یووش Yuvuş: در اصطلح به شستشو و فرایند قالی شویی گفته می­شود.

بیلو داشی Bilo Daşi:نام سنگی خاص برای تیز کردن ابزار آلات است.

له­ور ləvaər: به 10 لایه ابتدائی فرش گفته می­شود.

خاب Xab: همان پرز فرش است که با توجه به نحوه روی هم قرار گرفتن ردیف گره ها (نوع گره ها) سمت خاصی به خود می گیرد که با لمس کردن قابل تشخیص است.

قابال Qabal: نوعی واحد شمارش برای گره است که به هر 14 هزار گره گفته می شود. استفاده از این واحد گره در حوزه بافت آذربایجان رواج دارد که نشان از چیره دستی بافندگان آن است، چرا که برخی از بافندگان خبره روزانه یک قابال گره می زنند.

جه ره Cəhrə: چرخ نخ ریسی که در گذشته برای تبدیل پشم به رشته های باریک که مرحله اول ساخت نخ است استفاده می شد(این وسیله به نسبت برای تبدیل مقدار بیشتری از نخ استفاده می­شده است).

تئشی Teşi: وسیله ای ابتدائی که در گذشته برای تبدیل پشم به رشته های باریک که مرحله اول ساخت نخ است استفاده می شد، اصطلاحا بدان دوک نخ ریسی می­گویند(این وسیله به نسبت برای تبدیل مقدار کمتری از نخ استفاده می­شده است).

قشو : Qəşoوسیله­ای فلزی ،کوتاه ، پهن و شبیه شانه است. بافندگان برای گرفتن پشم­های زائد و جا افتادن بهتر گره­ها "قشو " را در جهت "خاب" فرش بر روی آن می کشند.

تییان قازان Tiyan-Qazan: همان دیگ است که در رنگرزی از آن استفاده می­شود.

هفته آراسی Həftə Arasi: اصطلاحی است به این معنی که در گذشته بافندگان وسط هفته ­ها(روز دوشنبه) تنها نصف روز فعالیت می­کردنند و مابقی روز را به فعالیت های شخصی می­پرداختند.

 

 

 

 

 

 

 آدرس: تبریز – خیابان ارتش جنوبی – روبروی خیابان ارک              تلفن: 6-35546164   فاکس:35543953    کدپستی: 5137653363   ایمیل: info@eachto.ir